Σύνοψη
Η σπονδυλολίσθηση εμφανίζεται όταν ένας σπόνδυλος μετατοπίζεται σε σχέση με τον υποκείμενο γειτονικό σπόνδυλο και είναι συχνή αιτία πόνου στη μέση (οσφυαλγία). Πιο συνηθισμένη είναι η μετατόπιση (ολίσθηση) προς τα εμπρός (προσθιολίσθηση), αλλά ένας σπόνδυλος μπορεί να μετατοπιστεί και προς τα πίσω (οπισθιολίσθηση).
Η σπονδυλόλυση είναι η λύση της συνέχειας του οστού μεταξύ των άνω και των κάτω αρθρικών αποφύσεων του σπονδύλου. Η περιοχή αυτή λέγεται ισθμός του σπονδυλικού τόξου. Αρκετά συχνά είναι αποτέλεσμα κατάγματος κοπώσεως λόγω υπερβολικής παρατεταμένης καταπόνησης της σπονδυλικής στήλης. Αυτό δικαιολογεί την υψηλή συχνότητα της σπονδυλόλυσης στους νεαρούς αθλητές και αθλήτριες σε επίπεδο πρωταθλητισμού.
Η σπονδυλόλυση εμφανίζεται σχεδόν πάντα στον Ο5 οσφυϊκό σπόνδυλο, είναι ως επί το πλείστον αμφοτερόπλευρη και επιτρέπει την ολίσθηση του Ο5 σπονδύλου πάνω στο ιερό οστό, χωρίς όμως αυτό να προδικάζει πως κάθε σπονδυλόλυση θα οδηγήσει σε σπονδυλολίσθηση.
Ανατομία (Ανατομία της οσφυϊκής μοίρας της σπονδυλικής στήλης)
Η οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης αποτελείται από πέντε σπονδύλους που συνδέουν το ιερό οστό (ένα τριγωνικό οστό στο κάτω άκρο της σπονδυλικής στήλης) με τη θωρακική μοίρα της σπονδυλικής στήλης (το πάνω μέρος της πλάτης). Και οι πέντε αυτοί σπόνδυλοι είναι αριθμημένοι. Ο Ο1, ο πρώτος οσφυϊκός σπόνδυλος, είναι αυτός που βρίσκεται πιο κοντά στη θωρακική μοίρα της σπονδυλικής στήλης. Ο Ο5, ο χαμηλότερος οσφυϊκός σπόνδυλος, είναι αυτός που βρίσκεται πιο κοντά στο ιερό οστό. Το γράμμα «Ο» παραπέμπει στο επίθετο «οσφυϊκός».
Ανατομία (Τυπικός οσφυϊκός σπόνδυλος)
Ο κάθε σπόνδυλος έχει ένα πρόσθιο τμήμα που είναι συμπαγές και λέγεται σώμα (vertebral body) και ένα οπίσθιο τμήμα που λέγεται σπονδυλικό τόξο (vertebral arch). Στην άνω και στην κάτω επιφάνεια του σπονδυλικού τόξου υπάρχουν προεξοχές που λέγονται αρθρικές αποφύσεις (articular processes) και χωρίζουν το σπονδυλικό τόξο σε αυχένα (pedicle) και σε πέταλο (lamina). Πλάγια του σπονδυλικού τόξου υπάρχουν οι εγκάρσιες αποφύσεις (transverse processes) και οπίσθια και κεντρικά η ακανθώδης απόφυση (spinous process).
Η περιοχή ανάμεσα στην άνω αρθρική απόφυση (superior articular process) και στην κάτω αρθρική απόφυση (inferior articular process) ενός σπονδύλου λέγεται ισθμός του σπονδυλικού τόξου (pars interarticularis).
Δύο γειτονικοί σπόνδυλοι ενώνονται μεταξύ τους με το μεσοσπονδύλιο δίσκο, τις ζυγοαποφυσιακές αρθρώσεις και τους συνδέσμους.
Ανατομία (Μεσοσπονδύλιοι δίσκοι)
Οι μεσοσπονδύλιοι δίσκοι είναι απορροφητές κραδασμών («αμορτισέρ») που βρίσκονται ανάμεσα στα οστά της σπονδυλικής στήλης (τους σπονδύλους). Βοηθούν στη διατήρηση της ευελιξίας της πλάτης και ταυτόχρονα στην αντίσταση σε δυνάμεις και επιτρέπουν την κάμψη, την κύρτωση και τη στροφή της σπονδυλικής στήλης. Κάθε μεσοσπονδύλιος δίσκος έχει ένα παχύ εξωτερικό στρώμα που είναι γνωστό ως ινώδης δακτύλιος, ο οποίος περιβάλλει το μαλακό και ζελατινώδη πυρήνα που ονομάζεται πηκτοειδής πυρήνας.
Ανατομία (Ζυγοαποφυσιακές αρθρώσεις)
Οι ζυγοαποφυσιακές αρθρώσεις συνδέουν τους σπονδύλους της σπονδυλικής στήλης. Κάθε σπόνδυλος έχει δύο ζευγάρια ζυγοαποφυσιακών αρθρώσεων. Βρίσκονται στο οπίσθιο τμήμα του σπονδύλου και για το λόγο αυτό ονομάζονται και οπίσθιες σπονδυλικές αρθρώσεις. Κάθε άρθρωση σχηματίζεται από την κάτω αρθρική απόφυση του υπερκείμενου σπονδύλου και την άνω αρθρική απόφυση του υποκείμενου σπονδύλου. Οι αρθρώσεις αυτές καλύπτονται από χόνδρο και περιβάλλονται από έναν αρθρικό θύλακο. Κάθε θύλακος περιέχει πολλές μικροσκοπικές αλγαισθητικές ίνες, με αποτέλεσμα αυτή η δομή να αποτελεί πιθανή πηγή πόνου. Όπως και οι άλλες αρθρώσεις του σώματος, έτσι και οι ζυγοαποφυσιακές αρθρώσεις μπορεί να εμφανίσουν φλεγμονή και εκφύλιση.
Οι ζυγοαποφυσιακές αρθρώσεις παρέχουν στήριξη, σταθερότητα και ευελιξία στους σπονδύλους κυρίως κατά την έκταση, την κάμψη και τη στροφή και έχουν κυρίαρχο ρόλο στον έλεγχο της ολίσθησης. Φυσιολογικά οι ζυγοαποφυσιακές αρθρώσεις, οι μεσοσπονδύλιοι δίσκοι και οι σύνδεσμοι αποτελούν ένα μηχανισμό ασφαλείας που αποτρέπει την μετατόπιση ενός σπονδύλου σε σχέση με τον υποκείμενο γειτονικό σπόνδυλο. Η μετατόπιση προς τα εμπρός μπορεί να συμβεί επί αποτυχίας αυτού του μηχανισμού.
Ισθμική ή Λυτική Σπονδυλολίσθηση
Αποτελεί τη συχνότερη μορφή σπονδυλολίσθησης και παρατηρείται σχεδόν πάντα μεταξύ του Ο5 σπονδύλου και του ιερού οστού.
Η συχνότερη ανωμαλία που μπορεί να προκύψει στον ισθμό του σπονδυλικού τόξου είναι η λύση της συνέχειας του. Αυτό ονομάζεται σπονδυλόλυση και είναι ως επί το πλείστον αμφοτερόπλευρη. Αρκετά συχνά είναι αποτέλεσμα κατάγματος κοπώσεως (stress fracture) λόγω υπερβολικής παρατεταμένης καταπόνησης της σπονδυλικής στήλης, ειδικά από επαναλαμβανόμενη υπερέκταση της οσφυϊκής μοίρας. Αυτό δικαιολογεί την υψηλή συχνότητα της σπονδυλόλυσης στους νεαρούς αθλητές και αθλήτριες σε επίπεδο πρωταθλητισμού.
Η ισθμική σπονδυλολίσθηση μπορεί επίσης να παρατηρηθεί από την επιμήκυνση του ισθμού. Η επιμήκυνση αυτή δημιουργείται από επαναλαμβανόμενα επεισόδια ρωγμών και ακολούθως επούλωσης καθώς ο σπόνδυλος ολισθαίνει σταδιακά προς τα εμπρός.
Η ηπίου βαθμού ισθμική ή λυτική σπονδυλολίσθηση (παρεκτόπιση μικρότερη από 10%), ως συνήθως, δεν επιδεινώνεται μετά την ενηλικίωση και δεν προδιαθέτει σε προβλήματα στη μέση (οσφυαλγία) σε μεγαλύτερη ηλικία. Αντίθετα, η σοβαρότερου βαθμού ολίσθηση (παρεκτόπιση μεγαλύτερη από 25%) έχει αυξημένες πιθανότητες για οσφυαλγία με την πάροδο του χρόνου.
Συμπτώματα
Η σπονδυλολίσθηση και η σπονδυλόλυση μπορεί να μην προκαλούν κανένα σύμπτωμα και να είναι τυχαία ευρήματα σε ακτινολογικό έλεγχο. Άλλοτε, όμως, ο πόνος μπορεί να είναι τόσο έντονος, ώστε οι ασθενείς να μη μπορούν πλέον να ασκήσουν τις καθημερινές τους δραστηριότητες. Ο πόνος στη μέση (οσφυαλγία) μπορεί να εμφανίζεται ξαφνικά ή να αναπτύσσεται σταδιακά και να επιδεινώνεται με την πάροδο του χρόνου. Ως συνήθως, η οσφυαλγία επιδεινώνεται με την άσκηση ή μετά από κόπωση και υποχωρεί κατά την ανάπαυση. Επιπρόσθετα, πέρα από τον πόνο στη μέση που είναι το συχνότερο σύμπτωμα, ενδεχομένως να εμφανιστούν πόνοι και νευρολογικά συμπτώματα που αντανακλούν προς στα πόδια (οσφυϊκή ριζοπάθεια).
Θεραπεία
Οι ασυμπτωματικοί ασθενείς δε χρήζουν θεραπείας. Η θεραπεία της επώδυνης σπονδυλολίσθησης και σπονδυλόλυσης επικεντρώνεται στη μείωση του πόνου, τη σταθεροποίηση της σπονδυλικής στήλης και τη βελτίωση ή τη διατήρηση της κινητικότητας. Οι παθήσεις αυτές μπορούν κατά κανόνα να αντιμετωπιστούν επιτυχώς χωρίς χειρουργική επέμβαση με ανάπαυση, τοποθέτηση του σώματος σε ύπτια θέση με τα ισχία και τα γόνατα σε ορθή γωνία (στάση αποφόρτισης), θερμοθεραπεία, αναλγητικά/αντιφλεγμονώδη φάρμακα, χρήση ορθοπαιδικών κηδεμόνων και φυσικοθεραπεία.
Σε ενήλικες, μπορεί επίσης να γίνει διήθηση ή αποκλεισμός των ζυγοαποφυσιακών αρθρώσεων, ώστε να διαγνωστεί και να αντιμετωπιστεί ο πόνος. Αν οι μη χειρουργικές θεραπευτικές μέθοδοι αποβούν αναποτελεσματικές και ο ασθενής ανταποκριθεί θετικά στον αποκλεισμό των ζυγοαποφυσιακών αρθρώσεων, τότε η επόμενη θεραπευτική επιλογή είναι συχνά η απονεύρωση των ζυγοαποφυσιακών αρθρώσεων με ραδιοσυχνότητα.
H οσφυϊκή ριζοπάθεια συνήθως αντιμετωπίζεται επιτυχώς χωρίς χειρουργική επέμβαση με συνδυασμό τεχνικών διαχείρισης του πόνου, φυσικοθεραπείας καθώς και θεραπευτικών εγχύσεων στη σπονδυλική στήλη.
Η χειρουργική αντιμετώπιση μπορεί να συνιστάται όταν οι συντηρητικές μέθοδοι θεραπείας δεν επιφέρουν ανακούφιση από τον πόνο και η ποιότητα ζωής του ασθενούς εξακολουθεί να επηρεάζεται αρνητικά ή όταν υπάρχει σοβαρό νευρολογικό έλλειμμα, όπως προοδευτική μυϊκή αδυναμία. Η χειρουργική επέμβαση μπορεί να περιλαμβάνει την αποσυμπίεση με ή χωρίς σπονδυλοδεσία.
Βιβλιογραφία
- Kraemer J., Hasenbring M., Kraemer R., Taub E., Theodoridis T., Wilke H.J.: Intervertebral Disc Diseases: Causes, Diagnosis, Treatment and Prophylaxis. Thieme 2009.
- Laplante B., DePalma M.: Spine Osteoarthritis. American Academy of Physical Medicine and Rehabilitation 2012; 4: 28-36.
- Kalichman L., Hunter D.: Lumbar Facet Joint Osteoarthritis: A Review. Semin. Arthritis Rheum 2007; 37(2): 69-80.
- Solomon L., Warwick D., Nayagam S.: Apley’s System of Orthopaedics and Fractures. Hodder Arnold 2001.
- Kraemer J., Koester O.: MR Imaging of the Lumbar Spine. A Teaching Atlas. Thieme 2002.
- Kraemer R., Theodoridis T., Kraemer J.: Die lumbale Spinalkanalstenose. Springer 2011.
- Moore K.: Clinically Oriented Anatomy. Third Edition. Williams & Wilkins 1992.
